Erfenis verdelen: de woning verkopen, uitkopen of samen houden
Wie een woning erft, erft die meestal niet alleen. Vanaf het moment van overlijden zijn alle erfgenamen samen eigenaar van het huis, ieder voor zijn erfdeel. Niemand kan in beginsel in zijn eentje verkopen, verhuren of de sleutel aan een broer geven; alleen gewoon onderhoud mag ieder zelf regelen. Dat gezamenlijke eigendom heet een onverdeelde gemeenschap, en het blijft bestaan tot de erfgenamen het huis verdelen. Daarvoor zijn in de praktijk drie routes: het huis verkopen en het geld verdelen, één erfgenaam laat de anderen uitkopen, of de woning samen aanhouden. Dit artikel beschrijft wat elke route vraagt en waar de beslissing in de praktijk op stuk loopt.

Wat er met het huis gebeurt direct na het overlijden
Het huis valt in de nalatenschap, samen met de hypotheekschuld, de bankrekeningen en alle andere bezittingen en schulden. De hypotheek stopt niet vanzelf. Alleen als er een overlijdensrisicoverzekering aan gekoppeld is, kan die de schuld geheel of gedeeltelijk aflossen; vraag dat na bij de bank. Rente, verzekering, gemeentelijke lasten en energie lopen door en moeten uit de nalatenschap worden betaald. Wie dat voorschiet uit eigen zak, doet er goed aan dat vanaf dag één bij te houden. Dat voorkomt discussie bij de eindafrekening.
Overlijdt één van twee ouders en is er geen testament, dan geldt sinds 2003 de wettelijke verdeling uit Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek. De langstlevende ouder krijgt dan alle bezittingen en schulden, dus ook de woning. De kinderen krijgen geen deel van het huis, maar een vordering in geld ter grootte van hun erfdeel. Die vordering is in beginsel pas opeisbaar in een beperkt aantal gevallen, zoals wanneer de langstlevende overlijdt, failliet gaat of in de schuldsanering komt. Een testament kan hiervan afwijken.
De nadelen van de wettelijke verdeling zitten aan twee kanten. Kinderen kunnen niets afdwingen: ze kunnen het huis niet laten verkopen en hun geld niet opeisen, ook niet als de langstlevende het huis laat verwaarlozen of het aan een nieuwe partner nalaat. De langstlevende draagt op zijn beurt alle schulden en moet met een groot huis en een klein inkomen alles zelf opbrengen. Ook de erfbelasting over de vorderingen van de kinderen kan hierbij een rol spelen; de regels hiervoor staan bij de Belastingdienst. Hoe dat uitpakt, hangt af van de situatie en laat u door een notaris doorrekenen. De langstlevende kan de wettelijke verdeling ongedaan maken met een notariële verklaring die wordt ingeschreven in het boedelregister, in beginsel binnen drie maanden na het overlijden. Die termijn geldt voor de inschrijving, niet alleen voor het bezoek aan de notaris. Dan ontstaat alsnog een gewone onverdeelde gemeenschap tussen de langstlevende en de kinderen.
Zijn beide ouders overleden, dan erven de kinderen samen. Dan zijn zij vanaf dat moment de gezamenlijke eigenaren en verhuurders, en gaat het echt om de keuze tussen verkopen, uitkopen en aanhouden.
Meer daarover staat bij Erfbelasting betalen voordat de woning verkocht is.
Eerst aanvaarden, dan pas beslissen
Voordat u iets met het huis doet, moet u kiezen hoe u de erfenis aanvaardt. Zuiver aanvaarden betekent in beginsel dat u ook met uw eigen vermogen aansprakelijk wordt voor schulden van de overledene. Voor een schuld die u niet kende en ook niet kon kennen, bestaat een uitzondering via de kantonrechter, maar reken daar vooraf niet op. Beneficiair aanvaarden beperkt dat risico tot wat de nalatenschap zelf waard is. Beneficiair aanvaarden is meestal verstandig als de hypotheek hoger kan zijn dan de woningwaarde, als er onbekende schulden kunnen zijn of als het huis onverkoopbaar lijkt door achterstallig onderhoud. Houd er wel rekening mee dat beneficiair aanvaarden extra formaliteiten bij de afwikkeling meebrengt, wat de verkoop kan vertragen. Let op: wie zich gedraagt als erfgenaam en daarmee over de nalatenschap beschikt, bijvoorbeeld door waardevolle spullen uit het huis te verkopen, kan daarmee de erfenis stilzwijgend zuiver aanvaard hebben. Overleg dus eerst met een notaris en haal daarna pas het huis leeg.
De bank, de verzekeraar en het Kadaster willen weten wie de erfgenamen zijn. Daarvoor stelt de notaris een verklaring van erfrecht op. Zonder die verklaring krijgt u de bankrekening van de overledene meestal niet vrij en kunt u het huis niet leveren.
Laat daarna één onafhankelijke taxateur de woning waarderen, met een peildatum die alle erfgenamen vooraf accepteren. Voor de verdeling onderling is de WOZ-waarde daarvoor niet geschikt. Die is een belastingmaatstaf met een eigen peildatum en eigen waarderingsregels, en is niet bedoeld als verkoop- of verdelingswaarde. Hoe de WOZ-waarde wordt vastgesteld, kunt u nakijken bij de gemeente. Voor de aangifte erfbelasting gelden eigen waarderingsregels; die kunt u nakijken bij de Belastingdienst. Laat de notaris dat nakijken. Bij een verhuurde woning kan het verschil tussen de waarde in verhuurde staat en de waarde leeg groot zijn. Spreek af dat de taxatie bindend is voor alle drie de routes. Dat voorkomt later discussie over de waarde.
Route 1: verkopen en de opbrengst verdelen
Verkopen is de eenvoudigste route als niemand in het huis wil wonen en niemand het als belegging wil houden. Alle erfgenamen moeten de koopovereenkomst en de akte van levering tekenen, of één erfgenaam laten tekenen met een volmacht. Uit de opbrengst worden eerst de hypotheek, de notaris, de makelaar en de voorgeschoten lasten betaald. Wat overblijft, wordt naar erfdeel verdeeld.
Is de woning verhuurd, dan verandert er voor de huurder in beginsel niets. De erfgenamen zijn met het overlijden de nieuwe verhuurder geworden en het huurcontract loopt gewoon door. Het overlijden van de verhuurder is geen opzeggingsgrond, en verkoop ook niet: de koper neemt de huurder over met het lopende huurcontract. Een verhuurde woning verkoopt daardoor niet aan een gezin dat er zelf wil wonen, maar aan een belegger of een opkoper. De prijs ligt dan meestal onder de leegwaarde, maar u hoeft niet te wachten tot de huurder vertrekt, en er komt geen stroom kijkers door het huis. Voor erfgenamen die op afstand wonen, kan dat zwaarder wegen dan de laatste euro.
Wil één erfgenaam niet meewerken, dan kan iedere andere erfgenaam de rechter vragen de verdeling vast te stellen of de verkoop te bevelen. Dat kan, maar het duurt lang, het kost geld en het zet de verhoudingen onder druk. Weeg een compromis over de prijs daarom af tegen de kosten van een procedure over het principe.
Route 2: één erfgenaam koopt de anderen uit
Wil één erfgenaam het huis houden, bijvoorbeeld om er te gaan wonen of om het als verhuurd pand aan te houden, dan wordt de woning aan die persoon toegedeeld. De anderen krijgen hun deel in geld. Dat bedrag heet de overbedelingsschuld. Uitgangspunt daarvoor is de taxatiewaarde minus de hypotheekschuld; van die nettowaarde krijgt iedere andere erfgenaam zijn eigen erfdeel uitbetaald.
De crux is de financiering. De erfgenaam die het huis krijgt, moet de bestaande hypotheek overnemen of oversluiten én de overbedeling aan de anderen betalen. De bank moet met de overname instemmen en toetst daarbij in de regel het inkomen van de overnemer. Lukt dat niet, dan valt deze route weg en blijft alleen verkopen of aanhouden over. Onderzoek dus eerst of de financiering haalbaar is, voordat u met de familie over de prijs praat.
De toedeling zelf gaat via een notariële akte van verdeling, die wordt ingeschreven in het Kadaster. Of er bij die toedeling belasting speelt, hangt af van de situatie. Laat de notaris dat uitzoeken voordat de bedragen vastliggen, niet erna. Woont de overnemende erfgenaam al in het huis terwijl de verdeling nog loopt, dan kunnen de andere erfgenamen een gebruiksvergoeding vragen. Spreek daar iets over af, ook als u het niet wilt innen. Een expliciete nul is beter dan een onuitgesproken irritatie.
Route 3: samen houden en verhuren
Aanhouden komt vooral voor bij een woning die al verhuurd is en huur oplevert, of als de erfgenamen verwachten dat de markt beter wordt. Het kan goed werken, maar alleen met afspraken op papier. Zonder afspraken geldt de wettelijke regeling voor gemeenschappen: gewoon onderhoud mag ieder regelen, maar verkopen, verhypothekeren en andere ingrijpende besluiten vragen in beginsel instemming van alle deelgenoten. Drie erfgenamen die het eens zijn, zijn nog steeds afhankelijk van de vierde.
Leg daarom in een beheersovereenkomst vast wie de huur int en op welke rekening, wie onderhoud regelt en tot welk bedrag zonder overleg, hoe kosten en opbrengsten worden verdeeld, hoe de waarde wordt bepaald als iemand eruit wil, en of de anderen dan een voorkeursrecht hebben. Regel ook wat er gebeurt als een erfgenaam zelf overlijdt. Zijn erfdeel gaat dan weer naar zijn eigen erfgenamen, en dan zit u met neven en nichten aan tafel die het huis nooit hebben gezien.
Iedere deelgenoot kan in beginsel op elk moment verdeling vorderen. U kunt afspreken dat tijdelijk uit te sluiten, maar zo'n afspraak geldt in beginsel voor ten hoogste vijf jaar en moet daarna worden verlengd. Reken erop dat het moment komt waarop één erfgenaam geld nodig heeft. Wie dan geen exit-afspraak heeft, komt alsnog uit bij route 1 of 2, maar dan onder tijdsdruk.
Voor een verhuurd pand komt daar bij dat u met meer mensen verhuurder bent, met alles wat daarbij hoort: huurprijsregels, onderhoudsplicht en een huurder die bij problemen niet één maar vier eigenaren moet bellen. Hoe de fiscus het gezamenlijke bezit belast, hangt af van ieders persoonlijke situatie. Laat dat per erfgenaam nakijken.
Is een notaris verplicht?
Voor de afspraken onderling niet. Erfgenamen mogen zelf op papier zetten wie wat krijgt. Zodra er een woning in het spel is, komt u er in de praktijk toch niet zonder uit. De verklaring van erfrecht komt van de notaris. De levering van het huis aan één erfgenaam of aan een koper vereist een notariële akte en inschrijving in het Kadaster. En als de wettelijke verdeling ongedaan gemaakt moet worden, gaat ook dat via een notariële verklaring en inschrijving in het boedelregister. Wie al vroeg een notaris inschakelt, betaalt daarvoor, maar voorkomt dat afspraken later niet uitvoerbaar blijken.
Waar het vastloopt
Verdelingen lopen zelden vast op de wet. Ze lopen vast op ongelijke posities. De ene erfgenaam heeft het geld direct nodig, de andere niet. De ene woont al in het huis, de andere op afstand. De ene wil het huis van de ouders niet verkopen, de andere ziet een onderhoudsachterstand waar niemand voor wil voorschieten. En bij een verhuurde woning ziet de ene een stabiele huurstroom en de andere een huurder met een oud contract die nog jaren kan blijven.
Drie afspraken vooraf nemen het meeste weg. Eén taxateur, vooraf bindend voor iedereen. Eén boedelrekening waaruit alle lasten lopen, zodat niemand uit eigen zak voorschiet. En één datum waarop een besluit valt, met de afspraak dat verkopen de uitkomst is als er op die datum geen overeenstemming is over uitkopen of aanhouden. Wie die drie dingen in de eerste weken regelt, houdt de emotie bij de herinneringen en weg van de rekening.
Staat er een verhuurde of leegstaande woning in de nalatenschap en overweegt u verkoop, dan kunt u die vrijblijvend laten beoordelen. U geeft het adres, de huursituatie en de staat van het pand door. Wij beoordelen de woning en laten u weten of en onder welke voorwaarden een rechtstreekse aankoop mogelijk is. U beslist daarna zelf, samen met de andere erfgenamen, of dat de route is die u wilt.
Verder lezen
Wilt u weten wat het pand nu waard is?
Begin met één adres. Bij meerdere panden kijken wij naar het geheel en naar de volgorde.